Mirosława Pindór

Cieszyn i ČeskýTĕšín lat dziewięćdziesiątych przestrzenią kontaktowania się teatralnych kultur trzech narodów: polskiego, czeskiego i słowackiego (w:) O divadle na Moravĕ a ve Slezsku, red. Tatjana Lazorčáková, wydawca: Univerzita Palackého v Olomoucu, Olomouc 2004, s.261-280.

Cieszyn i Cesky Tesin lat dziewięćdziesiątych przestrzenią kontaktowania się teatralnych kultur trzech narodów: polskiego, czeskiego i słowackiego

Zakreślony w tytule niniejszego referatu problem badawczy i obszar badany to konsekwencja decyzji Rady Ambasadorów z dnia 28 lipca 192O roku o podziale Cieszyna na dwa organizmy miejskie, przynależne do odrębnych struktur państwowych: Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Czechosłowackiej .

Ten, wyznaczający specyfikę polsko-czeskiego pogranicza w regionie Śląska Cieszyńskiego, fakt polityczny oraz fakty po nim następujące z przełomowymi wydarzeniami roku 1989, są podstawowym czynnikiem warunkującym, ograniczającym oraz modelującym przebieg polsko-czeskich i polsko-słowackich kontaktów teatralnych w miastach granicznych: Cieszynie i Czeskim Cieszynie. Na współczesnym, obejmującym lata 199O-1999, a także najnowszym, procesie wzajemnego teatralnego komunikowania się Polaków, Czechów i Słowaków ponad- wyznaczoną biegiem Olzy- granicą zaważyły wydarzenia jesieni roku 1989, gdy w państwach Europy Środkowo-Wschodniej „zaczął się lawinowy proces rozpadu radzieckiego systemu komunistycznego”^¹; ściślej, kiedy pod koniec listopada aksamitna rewolucja zniosła władzę komunistyczną w Czechosłowacji, a w obu sąsiadujących państwach doszły do władzy elity dysydenckie. Oba przeobrażone systemowo państwa podpisały w latach 9O. szereg umów, protokołów, konwencji. Z porozumień, wypracowanych wspólnie przez rządy obu krajów, porozumień najistotniejszych, determinujących kontakty kulturalne, w tym teatralne na polsko-czeskim pograniczu, przytoczyć należy:

Dodać należy, iż z dniem 1 stycznia 1993 roku Czechy i Słowacja, jako dwa odrębne państwa, przejęły zobowiązania międzynarodowe CSRF.

Przywołane umowy nie tylko określały cele i zasady współpracy międzynarodowej, wyznaczały ramy stosunków dwustronnych, formułowały konkretne zobowiązania ( także w zakresie wymiany teatralnej), lecz zawierały nadto jawne deklaracje wspierania i wspomagania wzajemnych kontaktów miast i regionów przygranicznych, rozszerzonych na partie i ruchy polityczne, fundacje, stowarzyszenia, organizacje i instytucje.

W myśl artykułu 5 Porozumienia z jesieni roku 1994, zezwalającego władzom regionalnym i lokalnym obu państw na zawieranie umów i porozumień w zakresie współpracy transgranicznej, oba miasta: Cieszyn i Cesky Tesin podpisały w dniu 14 czerwca 1996 roku, na Środku Mostu Przyjaźni, Umowę o współpracy. Obie strony zobowiązały się m.in. do współdziałania przy organizowaniu wspólnych przedsięwzięć kulturalnych, w tym teatralnych ( wśród tychże przywołano Festiwal Teatralny „Na granicy”). Niemalże dwa lata później- 22 kwietnia 1998 roku-podpisano w gmachu Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Umowę o współpracy regionalnej. Jej mocą powołany został „ Euroregion^⁷ Śląsk Cieszyński- Tesinske Slezsko”. ^⁸ W umowie znalazł się również punkt dotyczący wspierania wymiany kulturalnej.

Narodziny Euroregionu na polsko-czeskim pograniczu w regionie Śląska Cieszyńskiego stanowiły pochodną bezsprzecznie najważniejszego wydarzenia po listopadzie 1989 roku-otwarcia granicy. Dodać należy, iż powoli tworzące się, bo aż do maja 1991 roku, legislacyjne i ekonomiczne przesłanki odnowienia tzw. małego ruchu granicznego i nieograniczonego bezwizowego ruchu turystycznego, a także liczne utrudnienia celne, transportowe były niewątpliwie czynnikami niesprzyjającymi kontaktom kulturalnym, w tym teatralnym.

Do takich czynników przynależały również, funkcjonujące od wielu lat na cieszyńskim pograniczu, negatywne stereotypy narodowe^⁹, rodzące dystans wobec propozycji „obcego”, nawet tej artystycznej.

Przywołane powyżej czynniki, warunkujące, zarówno w aspekcie pozytywnym, jak i negatywnym, przebieg kontaktów teatralnych w miastach granicznych w latach 9O.( także w okresie najnowszym), zakwalifikować należy do czynników pozaartystycznych. Przynależy do nich również- jako czynnik sprzyjający- oficjalne powołanie w dniu 11 listopada 1992 roku Regionalnego Oddziału Stowarzyszenia „Solidarność Polsko-Czesko-Słowacka”.^¹⁰ Bielsko- cieszyńskie ( a de facto Cieszyńskie) Stowarzyszenie, pracujące na rzecz stworzenia warunków dobrego sąsiedztwa Polaków, Czechów i Słowaków, zainicjowało wiele przedsięwzięć, przynależnych do świata kultury i nauki, w tym najistotniejsze, stanowiące wizytówkę Oddziału- Festiwal Teatralny „Na Granicy”. Stąd stowarzyszenie można wręcz nazwać promotorem procesów integracyjnych zachodzących na polsko-czeskim pograniczu. Dodać należy, iż pierwszym partnerem SPCz w zakresie realizacji wspólnych polsko-czeskich projektów kulturalnych było początkiem lat 9O., Obcanske forum (Forum Obywatelskie),^¹¹ końcem dekady natomiast, mające siedzibę w gmachu Tesinskeho divadla, Obcanske sdruzeni Clovek na hranici ( Stowarzyszenie „ Człowiek na granicy”).^¹² Istotne dla nowej jakości polsko-czeskich i polsko-słowackich kontaktów teatralnych w regionie Śląska Cieszyńskiego było również: przeobrażenie dawnych struktur Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego, powstanie Rady Polaków^¹³, reaktywowanie Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej w CSRF. Nie bez znaczenia były również zmiany personalne na stanowiskach kierowniczych instytucji kultury ( kierujących placówkami kultury po obu stronach Olzy połączył wspólny opozycyjny rodowód).

Polsko-czeskie i polsko- słowackie kontakty teatralne w miastach granicznych determinowały również czynniki artystyczne, przy czym stale pamiętać należy o prymacie faktu politycznego nad artystycznym. Z czynników artystycznych, warunkujących kontakty wymienić należy : wypracowywaną w obu, a nade wszystko w Czeskim Cieszynie, przez okres czterdziestu czterech lat tradycję polsko-czeskojęzycznego teatralnego komunikowania się, wzbogacenie w latach 9O. repertuaru trzech narodowych teatrów o pozycje, znajdujące się przed listopadem 1989 roku na indeksie, bądź ukazujące się w drugim obiegu ( dramaty Havla, twórczość Kundery ).Nadto polsko- czeskie i polsko- słowackie kontakty teatralne lat 9O. warunkowane były w prawo i lewobrzeżnym Cieszynie osobistymi preferencjami dyrektorów placówek teatralnych, ambicjami i gustami kierowników artystycznych i kierowników literackich, reżyserów. Nie bez znaczenia wydają się również indywidualne polsko- czesko- słowackie przyjaźnie twórców. Także- zapotrzebowanie widza : polskiego, czeskiego, zaolziańskiego na literaturę i na teatr trzech narodów.

Tradycję polsko- czeskiego dialogu na Zaolziu, czyli na czeskim Śląsku Cieszyńskim, budują od sierpnia- października 1951 roku dwa teatry, mieszczące się pod jednym, wspólnym- czeskocieszyńskim- dachem: Scena Polska i ceska scena Tesinskeho divadla. Tradycję polsko- czeskiej współpracy na całym – polskim i czeskim- obszarze Śląska Cieszyńskiego tworzą od października 1946 roku Divadlo Tesinskeho Slezska (nazwa obowiązująca w latach 1946- 1948), Tesinske divadlo oraz Teatr Polski Bielsko- Cieszyn ( lata 1946-1961), Państwowy Teatr Polski Bielsko-Cieszyn w Bielsku- Białej ( lata 198O-1992), usamodzielniony miejski Teatr im.A.Mickiewicza w Cieszynie (lata 1961- 1979 ; 1992- nadal)

Za sprawą wymienionych teatrów wykształciło się na polsko-czeskim pograniczu w regionie Śląska Cieszyńskiego, na przestrzeni lat 1945- 1989, kilkanaście form polsko-czeskich i polsko- słowackich kontaktów teatralnych. Do form, zachowanych także w latach 199O-1999, przynależą m.in.:

Polistopadowa rzeczywistość przynosi w zakresie teatralnego komunikowania się miast granicznych Cieszyna i Czeskiego Cieszyna, i w obrębie samego miasta Czeskiego Cieszyna formy zupełnie nowe. Są to:

Nie wdając się, z racji ograniczeń czasowych, w szczegółowe omówienie przywołanych powyżej nader licznych i nader zróżnicowanych form kontaktów teatralnych w miastach granicznych w latach 9O. poświęcić należy jednakże nieco uwagi przedsięwzięciom innowacyjnym, wpisującym się w uruchamianie europejskich procesów integracyjnych na polsko-czeskim pograniczu w regionie Śląska Cieszyńskiego. Przedsięwzięciom wręcz te procesy wyprzedzającym. Chodzi tutaj o Festiwal Teatralny „Na Granicy”- najpełniej realizującą się ideę świadomego dialogu trzech ( a nawet czterech ) teatralnych kultur i dwóch różnojęzycznych miast oraz Przegląd Teatrów Nieprofesjonalnych „Incydent Na Granicy”, w którym postrzegać należy, niemal równoległą do festiwalowej, tradycję spotkań polskich, czeskich i słowackich artystów amatorów. Festiwal trwa nadal, jest otwartą teatralną księgą; w roku przyszłym odbędzie się już po raz piętnasty. Przegląd stanowi rozdział w życiu teatralnym za- i nadolziańskiego regionu definitywnie zamknięty; ostatnia jego edycja odbyła się w grudniu 2OOO roku.

„FESTIWAL TEATRALNY ‘ NA GRANICY’ zainicjowany został w dwudzielnym mieście nad Olzą w 199O roku przez Solidarność Polsko- Czechosłowacką ( pozostaje ona nadal głównym organizatorem kolejnych edycji, korekta pojawiła się tylko w nazwie). Poświęcony w całości przygotowanym na scenach polskich, czeskich i słowackich scenicznym konkretyzacjom dramatów Vaclava Havla^¹⁶- niedawnego dysydenta, a od 29 grudnia 1989 roku prezydenta CSRS - stanowił prostą i oczywistą konsekwencję dotychczasowych wspólnych polsko- czeskich solidarnościowych poczynań politycznych i protestów ekologicznych ( by przywołać tylko najbardziej spektakularny i powszechnie znany marsz przeciw budowie koksowni w Stonawie). W swym założeniu Festiwal miał zespolić, poprzez metaforyczne złamanie szlabanów granicznych, Cieszyn i Czeski Cieszyn w jeden miejski organizm. Miał zespolić dwa – a właściwie trzy- narody, dwa, a od 1993 roku trzy państwa. Stworzyć w sposób jak najbardziej oficjalny, przestrzeń wspólnego, wolnego bytowania, przestrzeń polsko- czesko- słowackiego dialogu. W aspekcie artystycznym natomiast Festiwal powinien był stanowić prezentację najciekawszych i najbardziej reprezentatywnych zjawisk teatralnych trzech sąsiadujących środkowoeuropejskich kultur: polskiej, czeskiej i słowackiej [końcem lat 9O. czyniono nawet próby, kontynuowane w roku 2OO1 i 2OO3, poszerzenia podstawowego dla Festiwalu obszaru o teatry innych kręgów kulturowych, niekoniecznie słowiańskich( w 1999 roku wystąpił na Festiwalu Central Europe Dance Theatre / Środkowoeuropejski Teatr Tańca z Budapesztu)].

Bogactwo i inność propozycji repertuarowych narzuciła konfrontacyjny charakter spotkań: od 1993 roku Festiwal ma formułę konkursową: przez polsko- czesko- słowackie jury przyznawana jest nagroda „ Złamany Szlaban/ Zlomena zavora”.

W latach 9O. pokazano w Cieszynie ( w Teatrze im. A.Mickiewicza, Domu Narodowym, Filii Uniwersytetu Śląskiego, Piwnicy Teatralnej, Reustauracji Targowa, na Wzgórzu Zamkowym oraz Rynku) i Czeskim Cieszynie ( w Tesinskem divadle, Kulturnim a spolecenskem stredisku „Strelnice”, Hotelu „Piast”, Klubie PZKO, na Rynku) 144 spektakle w 152 wystawieniach, przygotowane przez 87 teatrów i 4 szkoły teatralne. W przywołanej liczbie 87 teatrów są 42 polskie, 27 czeskich, 14 słowackich^¹⁷, 4 działające poza terytorium Polski, Czech i Słowacji. Aby dopełnić statystykę, wspomnieć należy o 4 szkołach teatralnych: 1 polskiej, 2 czeskich, 1 słowackiej. Zauważalny jest niemalże taki sam udział procentowy teatrów polskich oraz czesko- słowackich traktowanych łącznie. Wyważone te proporcje ulegają zachwianiu w przypadku liczby prezentowanych spektakli. Na 152 wystawienia 144 przedstawień spektakli polskich było 65, realizacji przygotowanych na terytorium Czech, Moraw i Śląska- 54, słowackich- 28, polsko- słowackich- 1, innych- 4. Zauważalne dysproporcje pomiędzy liczbą teatrów a liczbą spektakli spowodowane są przede wszystkim wielokrotnymi festiwalowymi powrotami- powrotami zespołowymi, jednostkowymi. Także- prezentacją przez niektóre teatry podczas jednej wizyty dwóch różnych przedstawień, bądź grą tego samego tytułu po obu stronach granicy.

Podstawowym kryterium doboru spektakli była i jest ich jakość. Pozostałymi stają się kryteria : reprezentatywności i „graniczności”. Kierowanie się tym drugim zaowocowało znaczącą obecnością na Festiwalu grup alternatywnych, studyjnych- zwracających się bądź w stronę publicystyki politycznej, społecznej ( m.in. poznański Teatr 8 Dnia, brneńskie HaDivadlo i jego Hvezdy na vrbe), bądź antropologii. A nade wszystko- przekraczających granice konwencjonalnego myślenia o teatrze i jego roli w społeczeństwie. Kryterium „graniczności” zadecydowało o pojawieniu się na festiwalowym afiszu zespołów działających na stykach lub obrzeżach kultur ( np. wyrastający z klimatów litewsko-słowiańsko- pruskiego pogranicza warmińsko- mazurski Teatr Wiejski „Węgajty”) , teatrów enklaw kulturowych ( np. rusińskie Divadlo Alexandra Duchnovica z Presova), scen działających na emigracji (czeski Theater Brett z Wiednia), czy grup międzynarodowych ( np. Teatr novo.G.O. fronta- scena praska o . petersburskiej genezie, zasilana przez aktorów i tancerzy z Czech, Japonii, Szwecji, Rosji, Kanady , Włoch i Polski). Specyfika Śląska Cieszyńskiego, jego bilateralizm, uwiarygodniała obecność na Festiwalu zespołów znanych ze wspólnych słowacko-polskich przedsięwzięć teatralnych ( np. ze współpracy bielskiego Centrum Sztuki „Kontrast” i Divadelniho suboru Jana Palarika ze słowackiej Cadcy zrodziła się Pieśń o Rolandzie ) oraz teatrów takie przedsięwzięcia- także polsko- czeskie ( Edith i Marlene Tesinskeho divadla), czesko –słowackie( np.spektakl Talire- Taniere Divadla „Alfred ve dvore”)- okazjonalnie podejmujących. Uzasadniała również pojawienie się wspólnych projektów polsko- francuskich, czesko- rosyjskich, polsko- niemiecko- angielskich (przykładowo berliński Transformtheater Henryka Baranowskiego ze spektaklem A way a lone a last a loved a long the riverrun)

Festiwal „ Na Granicy” bywał również przestrzenią konfrontacji artystycznych, pojętych jako jedna z możliwych form poznania, forma rozmowy za pomocą tego samego-różnojęzycznie brzmiącego -tekstu. Czterokrotnie zestawiono obok siebie te same tytuły, prezentowane każdy „ zza swego szlabanu” (m.in. Kontrabasistę P.Suskinda w wykonaniu Jerzego Stuhra z krakowskiego Teatru Starego i Martina Huby ze Studia „S” w Bratyslawie); nawiązano tym samym pośrednio do charakteru I Festiwalu. Kilkakrotnie transgraniczny Festiwal był miejscem prezentacji czeskich i słowackich dramatów zrealizowanych w teatrach polskich ( np. Walc pożegnalny Kundery, zagrany przez zespół warszawskiego Teatr Ochota) oraz polskich przygotowanych w teatrach położonych na terytorium wpierw CSRF, potem RC ( np. Antigona w Novem Yorku Janusza Głowackiego , zrealizowana w Divadle Petra Bezruce w Ostrave).

Bez względu na zastosowane kryterium doboru, organizatorzy : Solidarność Polsko- Czesko- Słowacka, Cieszyński Ośrodek Kultury- Dom Narodowy, Mestke kulturni stredisko/ Kulturni a spolecenske stredisko „Strelnice”, Tesinske divadlo, a także współorganizatorzy : Teatr im.A.Mickiewicza, Filia Uniwersytetu Śląskiego, starali się zapraszać nad i za Olzę „ spektakle ambitne i zasadnicze, biorące się za bary ze światem, a pewnie i pragnące go w miarę możliwości ulepszać.”^¹⁸ Spektakle trudne, będące przyczynkami wiedzy o nas samych, o naszej rzeczywistości. Pomimo przeświadczenia, wyrażonego piórem redaktora naczelnego „Dialogu” Jacka Sieradzkiego, o „krańcowo oddalonych od siebie modelach uprawiania teatru”^¹⁹, dążyli oni do odnalezienia „wspólnego forum” „ na co dzień odwróconych do siebie plecami teatrów”. Starali się ująć „uciekającą jedność teatru” w organizacyjne karby, by – paradoksalnie – dowieść, że „dogonić jej już chyba niepodobna”. Wszak my sami: Polacy, Czesi, Słowacy jesteśmy różni. Cechy dystynktywne zaś najbardziej wyraziście,, najcelniej oddaje teatr. W tym konkretnym przypadku teatr trzech nacji środkowoeuropejskich.

Nie sposób wymienić w ograniczonym czasowo wystąpieniu nazwy wszystkich teatrów, w tym renomowanych scen stołecznych, jakie w latach 9O. wystąpiły przed cieszyńską i czeskocieszyńską publicznością. Wyszczególnienia wymagają jednakże te, których spektakle spełniały wszystkie trzy przywołane wcześniej kryteria. Z teatrów polskich będą to: Stary Teatr z Kalkwerkiem ( reż. Krystian Lupa), Teatr Ósmego Dnia z Ziemią niczyją ( reż. Lech Raczak), Teatr Wierszalin z Supraśla ( pogranicze polsko- białoruskie) z Prawiekiem i innymi czasami ( reż. Piotr Tomaszuk), Teatr im. S.Witkiewicza w Zakopanem z Dr. Faustusem ( reż. Andrzej Dziuk ), warszawski Teatr Rozmaitości ze- zrealizowanym na podstawie sztuk Witkacego- Bzikiem tropikalnym (reż. Grzegorz Horst d’ Albertis), Teatr Janusza Wiśniewskiego z Olśnieniem. Z teatrów słowackich przywołania wymagają: Slovenske narodne divadlo z Sexem noci svatojanskej ( reż. Juraj Nvota), Divadlo Astorka- Korzo’ 9O i Studio „S” z inscenizacjami Cyrano z Bergeracu ( reż. Roman Polak) i Amargedonem na Grbe ( reż. J. Nvota) , Teatro Tatro z Nitry z Bianką Braselli ( reż. Ondrej Spisak), Divadlo Slovenskeho narodneho povstania z Martina ze spektaklem Dysputa wg Marivaux ( reż. R. Polak). Z teatrów czeskich wymienić należy: Divadlo Husa na provazku z inscenizacją Marysa ( reż. Vladimir Moravek), Mestske divadlo ze Zlina z Jeji pastorkynu ( reż. Jan A.Pitinsky), praskie Divadlo v Dlouhe z przedstawieniem Velkolepy parohac, praskie Divadlo Na zabradli ze sztuką Fernando krapp mi napsal dopis ( reż. Petr Lebl), Divadlo Labyrint z inscenizacją Lazebnik sevillsky ( reż. Hana Buresova). Tesinske divadlo- Scenę Polską z wyrastającą organicznie z klimatow polsko- czeskiego pogranicza Czarną Julką Gustawa Morcinka ( reż. Janusz Klimsza).

Większość z wymienionych tutaj przedstawień została nagrodzona przez polsko- czesko- słowackie jury główną nagrodą Festiwalu „Na Granicy”- „Złamanym Szlabanem”, bądź uhonorowana wyróżnieniami. Ogółem, w interesujących nas latach 199O-1999, wręczono osiem „ Złamanych Szlabanów”, przyznano dwadzieścia wyróżnień i nagród specjalnych .

Dodać należy, iż prezentacjom festiwalowych przedstawień- i tych konkursowych , i tych prezentowanych poza konkursem- towarzyszyły konferencje naukowe, organizowane przez Filię Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie (Problemy współczesnego teatru, 1992; Teatr bez granic, 1997; Teatry narodowe- tradycja i współczesność, 2OO1) , projekcje filmowe, koncerty, wystawy ( m.in. plakatów teatralnych Tadeusza Kantora, Karla Misky ).

O sensowności istnienia usytuowanego „ na granicy” Festiwalu przekonani byli już od jego zarania krytycy teatralni , dziennikarze, artyści. Festiwal spełniał wszak wówczas niemałą rolę polityczną – wyprzedzał umowy międzynarodowe, transgraniczne, regionalne i lokalne, miał ambicje modelowania decyzji polityków, przyczyniał się do budowania pozytywnego wizerunku Polaka, Czecha i Słowaka.

O wadze Festiwalu zaświadczała obecność na nim polityków. 9 października 1999 roku, podczas X edycji, doszło do osobistego spotkania ministrów kultury Polski- Andrzeja Zakrzewskiego, Czech – Pavla Dostala i Słowacji- Milana Knazko^²⁰. Wówczas to wymienieni ministrowie przedstawili plany związane z utworzeniem Funduszu Kultury Grupy Wyszehradzkiej i wówczas to polski minister oficjalnie uznał Festiwal „Na Granicy” za „ naszą [ polsko-czesko-słowacką- M.P.] przepustkę do wspólnej Europy wolnych narodów”. W świetle powyższych słów, warto poszerzyć, przyjętą na potrzeby niniejszego referatu, perspektywę czasową o rok 2OOO. Wówczas to bowiem doszło do bezprecedensowego wydarzenia, uwiarygodniającego wypowiedź ministra Zakrzewskiego. 27 maja ,w ostatnim dniu XI edycji Festiwalu , polsko- czeski dwugłos obwieszczający werdykt międzynarodowego jury, przyznającego „ Złamany Szlaban” , zabrzmiał na przejściu granicznym- na Moście Przyjaźni. Festiwal osiągnął swój prymarny cel. Określenie „ na granicy” znaczyło tyleż co „bez granicy.” I taką najprawdopodobniej nazwę przyjmie Festiwal w maju 2OO4 roku, gdy nastąpi integracja obu, a właściwie trzech, naszych państw z krajami Unii Europejskiej. Sam Festiwal zaś będzie cennym wkładem polsko- czeskiego pogranicza w regionie Śląska Cieszyńskiego w kulturę zjednoczonej Europy wolnych narodów. Stanie się dobrem wspólnym ( warto dodać, że już w roku 1998 patronat honorowy nad Festiwalem objęli ambasadorowie Unii Europejskiej: Joannes ter Haar z Pragi i Rolf Timans z Warszawy; w latach zaś 1998-1999 patronował imprezie sekretarz generalny Rady Europy Daniel Tarschys).

Druga, z wypracowanych w latach 9O, form polsko- czeskiej i polsko- słowackiej teatralnej aktywności – „ INC-IY-DENT NA HG-RANIC-IY’- zaistniała po raz pierwszy nad graniczną Olzą w roku 1992. Cykliczny charakter uzyskała w 1995 roku, by zakończyć się w roku 2OOO . Założeniem organizatorów- Gminy Artystycznej im. Mjr.Szmauza, której częścią był Teatr im. Mjr. Szmauza^²¹- było zapoczątkowanie „ na granicy” w Cieszynie i Ceskem Tesine „nowej tradycji spotykania się kultur, myśli, światów, a przede wszystkim ludzi- „ amatorów” teatru, artystów, plastyków, muzyków”.^²² Impreza była festiwalem sztuk wszelakich- prezentacjom nieprofesjonalnych grup teatralnych , pochodzących z różnych kręgów kulturowych ( Polska, Czechy, Słowacja, Austria, Japonia^²³), towarzyszyły koncerty muzyczne i akcje plastyczne, a nawet intrygujące przedsięwzięcia natury kulinarnej. Takie połączenie różnych form wypowiedzi artystycznej dawało- zdaniem organizatorów- inspirującą myślowo mieszankę wybuchową, stawało się zaczynem artystycznego fermentu. Incydent miał bowiem mieć ( i miał) posmak prowokacji artystycznej.

Z tej to przyczyny do obu Cieszynów zapraszane były zespoły alternatywne, grupy eksperymentalne, teatry jednego aktora, pozostające poza obowiązującą praktyką teatralną, intrygujące swą innością, poszukujące własnych form wypowiedzi artystycznej, próbujące kształtować oryginalny, sobie tylko przypisany, język wypowiedzi artystycznej ( często wbrew tradycyjnym gustom i oczekiwaniom). Stąd częste opatrywanie scenicznych prezentacji określeniami: happening, performance, wariacja, etiuda, improwizacja, próba. W będących przedmiotem niniejszego oglądu latach 1992, 1995-1999 spotkało się na „Incydencie” 19 teatrów: 13 z Republiki Czeskiej, 4 ze Słowacji, 1 z Polski ( Klinika Lalek z Wolimierza) i 1 z Austrii ( Theater im Bahnhof,z Grazu). Zagrały one 29 przedstawień. W latach 1995 , 1996 „Incydent” przekroczył graniczną Olzę ( m.in. w Teatrze im. A.Mickiewicza wystąpiła podówczas praska grupa nowoczesnego tańca scenicznego „C-Dance” z Usti n. Orlici). Jednakże w latach 1998-1999 ( ani też w roku 2OOO) nie powtórzono już eksperymentu z przekraczaniem granicy i przedstawienia prezentowano tylko po czeskiej stronie Olzy, w pomieszczeniach KaSS „Strelnice”. O zaniechaniu występów w Cieszynie zadecydowały względy finansowe oraz niezbyt duże zainteresowanie cieszyńskiej młodzieży, do której skierowana była oferta repertuarowa „Incydentu”. (Problem publiczności- niedostatecznego zainteresowania mieszkańców obu granicznych miast i przygranicznych regionów przedstawionymi propozycjami, dotyczy również Festiwalu „Na Granicy”. Frekwencja na niektórych festiwalowych przedstawieniach , często ważkich ideowo i artystycznie, była niejednokrotnie niezadowalająca. Stan powyższy warunkowany był w dużej mierze preferencjami cieszyńskiej publiczności, z jej niezmiennym upodobaniem do teatru gwiazdorskiego, raczej rzadko na „granicznym” Festiwalu uobecnianego. Upodobania i gusty mieszkańców Cieszyna zaliczyć należy zatem do czynników nie zawsze sprzyjających polsko- czeskim i polsko—słowackim kontaktom teatralnym po roku 199O).

Omówionym powyżej dwom formom polsko-, czesko- słowackojęzycznego teatralnego komunikowania się przyświecała wspólna idea: budowanie za pomocą teatru i sztuk pokrewnych ponadnarodowych mostów porozumienia i przyjaźni wbrew narodowym negatywnym stereotypom.

Nośnikiem tej idei , zawężonej do jednej teatralnej przestrzeni- Tesinskeho divadla i do jednej- czeskiej- części Cieszyna, stały się także dwa wspólne projekty Sceny Polskiej i ceske sceny: Emigranti-Emigranci oraz Edith a Marlene- Edith i Marlene. Realizatorzy „Emigrantów” dostrzegli w utworze wybitnego polskiego dramaturga modelowy materiał sprzyjający pogłębianiu po listopadzie 1989 roku procesu integracyjnego, zachodzącego pomiędzy obydwoma Scenami Td. Stąd dwujęzyczna obsada: w roli AA wystąpił aktor ceske sceny Dusan Skubal, w roli i XX – aktor Sceny Polskiej Tadeusz Hankiewicz. Gra z partnerem obcojęzycznym stanowiła dla obydwu aktorów niezwykle cenne doświadczenie. Podobnie, jak dla Ivany Wojtylovej- Guziurovej z ceske sceny i Małgorzaty Pikus ze Sceny Polskiej. W realizacji utworu węgierskiej autorki Evy Pataki Wojtylova- Guziurova wcieliła się w rolę Marlene, Pikus w rolę Edith. Nadto podczas premierowego przedstawienia wykorzystano jednocześnie czeską (tłumaczenie- Katerina Posova) oraz polską ( tłumaczenie –Helena i Andrzej Rutkowscy) ) wersję tekstu i stosując prawo dublowania, te same role powierzono równocześnie aktorom ceske sceny i Sceny Polskiej. Ten „ bardzo ryzykowny eksperyment, którym poddano egzaminowi z tolerancji językowej nie tyle artystów, ile polsko- czeską publiczność”^²⁴ mógł „ nastąpić – jak stwierdza L.Knizatko- tylko w mieście na granicy, gdzie dwujęzyczność jest codziennością”.^²⁵ Spektakl premierowy był jednakże wyjątkiem ( w tej wersji powtórzony został jeszcze tylko raz- podczas Festiwalu „Na Granicy”). W normalnym cyklu prezentacji sztuka Pataki grana była bowiem przez obie Sceny Td w ramach swego repertuaru i we właściwej dla danego zespołu wersji językowej. Jedynie w roli Marlene występowała zawsze Czeszka, a w roli Edith- Polka. Przy czym każda z nich „ swoją kreacje stworzyła- jak zauważył Knizatko- za pomocą innych środków artystycznych”^²⁶. Dla Kazimierza Kaszpera to „spotkanie obcojęzycznych aktorek w jednym przedstawieniu przekształciło się w konfrontacje dwóch kultur teatralnych i ujawniło istniejące pomiędzy obu narodami różnice mentalne.”^²⁷

Dla dyrekcji Tesinskeho divadla i realizatorów spektaklu najważniejszy był aspekt artystyczny obopólnych przedsięwzięć obu Scen, dla recenzentów z obu części Śląska Cieszyńskiego - aspekt polityczny. Oba wydają się „ na granicy”, w mieście podzielonym, jednakowo ważne. Tym bardziej, iż inscenizacji Edith i Marlene „patronowały (...) euroregionalna idea współistnienia narodów i narodowości na pograniczu oraz zamiar ( ówczesnego –M.P.) kierownictwa Teatru przekształcenia placówki w centrum kultury regionalnej”.^²⁸

Poznawszy różnorakie formy kontaktów teatralnych, należałoby zadać pytanie: Jakie były etapy wzajemnego komunikowania się? Niewątpliwie największy stopień intensyfikacji osiągnęły polsko- czeskie i polsko- słowackie kontakty teatralne w Cieszynie i Ceskem Tesine we wczesnych latach 9O. Dotyczy to zarówno zagadnień repertuarowych, jak i przygranicznej wymiany teatralnej ( kwestie te nie były w referacie omawiane, z racji ograniczeń czasowych ). Wówczas to doszły również do głosu formy innowacyjne (obszernie w niniejszym wystąpieniu przywołane). I one, zwłaszcza Festiwal „Na Granicy,” okażą się najbardziej stabilne. Interesujące inicjatywy przynosi także druga połowa lat 9O., by wymienić chociaż działającą do dnia dzisiejszego w przestrzeni Tesinskeho divadla Kawiarnię artystyczną „Avion”.

Nasuwa się również pytanie o miejsce polsko- czeskich i polsko- słowackich kontaktów teatralnych na tle pozostałych odmian współpracy kulturalnej ( literackiej, muzycznej, filmowej, plastycznej, wydawniczej, naukowej ). Prześledzenie wszelkich form kontaktów kulturalnych pozwala jednoznacznie stwierdzić, iż kontakty teatralne z lat 9O. były pierwszymi spośród wspólnych przedsięwzięć kulturalnych polsko- czeskich obu granicznych miast. Co istotne- Festiwal Teatralny „Na Granicy” od razu powstał, jako wspólna inicjatywa polsko- czesko- słowacka. Polsko- czeskie partnerstwo organizacyjne realizuje się później dopiero podczas Święta Trzech Braci- imprezy od czerwca 1992 roku scalającej w obopólnym radosnym świętowaniu Cieszyn i Czeski Cieszyn.

Odpowiedź na pytanie o funkcje kontaktów teatralnych w miastach granicznych wydaje się jednoznaczna. Prymarną jest funkcja integrująca .Współpraca na polu teatru służy odbudowywaniu więzi społecznych i kulturowych rozdzielonego granicą miasta, wpisuje się w euroregionalną ideę współistnienia narodów i narodowości na pograniczu. Sprawia, iż Cieszyn oraz Cesky Tesin traktowane są jako jedno miasto, bogate swą wielokulturowością. Kontakty teatralne mają zatem ważny udział w procesie przemiany granicy państwowej z negatywnej w pozytywną- od bariery do czynnika integrującego strefy przygraniczne. Z funkcją zespalającą łączy się , a de facto poprzedza ją, funkcja poznawcza. Za sprawą sztuki teatru poznają się wzajemnie narody, geograficznie, historycznie i językowo sobie bliskie. Obok poznawczej nie mniej istotna wydaje się funkcja inspirująca, wypływająca z cech dystynktywnych, świadomości inności teatrów narodowych: polskiego, czeskiego i słowackiego.

Wymienione funkcje dowodzą, iż nad Olzą w latach 9O. ponownie zeszły się drogi polityki i drogi teatru. Zeszły się w wymiarze jak najbardziej pozytywnym i wielce na przyszłość obiecującym.

4 Zob. Załacznik nr 3 [w:] Region Opawa-Racibórz. Historia i perspektywy w Unii Europejskiej. Materiały z międzynarodowej konferencji w Raciborzu 12-13 września 1996 roku, red.K.Heffner, Opole 1996, s.236-238.

7 Euroregion definiowany jest jako dobrowolna wspólnota polskich i czeskich zwiazków gmin i miast Śląska Cieszyńskiego

8 Zob Umowa o współpracy regionalnej pod nazwa „ Euroregion Śląsk Cieszyński-Tesinske Slezsko [w:]T.Borys Z.Panasiewicz, Panorama Euroregionow, Jelenia Góra 1998, s.246-249.

9 Na temat stereotypów, funkcjonujących na Zaolziu zob m.in.: K.Nowak, Polacy i Czesi na Zaolziu po 192O roku. Wzajemne postrzegania i stereotypy [w:]Polacy, Czesi, Słowacy w XX wieku. Od poznania do zrozumienia, red.E.Orlof, Rzeszów 1999, s.53-67; K.Kaszper, Polacy i Czesi, „Głos Ziemi Cieszyńskiej”, lipiec1994- styczeń 1995.

10SPCzS swą działalność na Śląsku Cieszyńskim rozpoczęła w sposób nieformalny już wiosną 1989 roku ( sama organizacja, utworzona przez działaczy wywodzących się z polskich, czeskich i słowackich środowisk opozycyjnych działała konspiracyjnie od października 1981 roku). Od jesieni 1991 roku, działało w Cieszynie Biuro Solidarności Polsko-Czechosłowackiej, przemianowane później na Placówkę Fundacji Solidarności Polsko-Cechosłowackiej.

12 Stowarzyszenie powstało z inicjatywy ówczesnej dyrekcji Tesinskeho divadla . Jego celem było wspieranie projektu o nazwie” Evropske centrum umeni\ Europejskie Centrum Sztuki”. Centrum miało być wzorcowym przykładem współpracy kulturalnej ( teatralnej, filmowej, muzycznej, plastycznej) w ramach euroregionu, instytucją wcielającą w życie ideę wzajemnej inspiracji duchowej pomiędzy narodami.

13 Rada powołana została wiosną 199O roku, jako organizacja scalająca ruchy społeczne Polaków w Republice Czeskiej i koordynująca działalność polskich organizacji kulturalno-oświatowych . W 1993 roku zmieniono nazwę na Kongres Polaków w Republice Czeskiej.

14 Na ten temat zob. M.Pindór, Przygraniczna wymiana teatralna ( 1945- 2OOO), „Zwrot” 2OO2, nr 5 , s.22-28.

15 W latach 1996-1999 w kawiarni przygotowano 22 programy poetyckie, kabaretowe, muzyczne, także benefisowe, wspomnieniowe, promocyjne z udziałem twórców polskich, czeskich i słowackich

16 Vaclav Havel osobiście patronował Festiwalowi . Do jego organizatorów: SPCz, OF, Cieszyńskiego Ośrodka Kultury- Domu Narodowego napisał list: „Myslenka festiwalu- posilovani pocitu vzajemne kulturni a mravni solidarity – je sympaticka a velice potrebna.[...] Doufam zaroven, ze festival se bude v pristich letech rozvijet, posilovat a obohacovat kulturni obou statu” / „Idea festiwalu- wzmocnienie wzajemnych więzow kulturalnej i moralnej solidarności- jest bardzo sympatyczna i bardzo potrzebna.[...] Wierzę, ze w następnych latach festiwal będzie się rozwijał, wzmacniając i wzbogacając kulturalne kontakty obu państw.” List w posiadaniu Oddziału Regionalnego Stowarzyszenia Solidarność Polsko- Czesko- Słowacka.

17 Ustalając powyższe kierowano się nie tylko kryterium językowym, lecz również terytorialnym. Stąd m.in. Tesinske divadlo- traktowane jako całość- zaklasyfikowano do grupy teatrów czeskich.

21 Ten ,przynależny do zespołów małych form scenicznych, teatr ten powstał na Zaolziu w roku 1983 .Swe spektakle prezentował zarówno w Polsce, jak i w Czechosłowacji, Republice Czeskiej. Do najsłynniejszych realizacji teatru należą :Venskovsky lekar Kafki ( prezentowany m.in. na Festiwalu „ Kafka Weeks” w Pradze, Na ffstiwalu „Na Granicy”) oraz Kometa Brunona Schulza ( wyróżniona przez jury VI Festiwalu „Na Granicy”). W roku 2OO1 zespół zawiesił działalność.